02 / «ՏՈՆ» ՀԻՄՆԱԴՐԱՄԻ ՄԱՆԻՖԵՍՏ

Յուրաքանչյուր ոք ունի տան իրավունք

Տունը հիշողություն է։ Տունը պատկանելություն է։ Տունը մարդկային արժանապատվության մի մասն է։

01 / 13

Տուն

Յուրաքանչյուր մարդ պետք է տուն ունենա։ Ոչ միայն տանիք գլխավերևում։ Ոչ միայն փաստաթղթերում գրված հասցե։ Տունն այն վայրն է, որտեղ մարդը գիտի, թե ով է ինքը։

Դա այն լեզուն է, որով նրա հետ խոսել են մանկության տարիներին։ Բակը, որը նա հիշում է փակ աչքերով։ Հոր տնկած ծառը։ Նախնիների գերեզմանները։ Դպրոցը։ Հարևանները։ Հացի բույրը։ Զանգերի ձայնը։ Ընտանեկան լուսանկարները։ Դռան բանալին, որը, գուցե, այլևս գոյություն չունի։

Տունը հիշողություն է։ Տունը պատկանելության զգացում է։ Տունը մարդկային արժանապատվության մի մասն է։

Հենց այդ պատճառով տան կորուստը չի ավարտվում այն պահին, երբ մարդը փակում է դուռն իր հետևից։ Երբեմն այն միայն այդ պահին է սկսվում։

02 / 13

Ինչու է գոյություն ունի «ՏՈՆ» հիմնադրամը

«ՏՈՆ» հիմնադրամը ծնվել է մի պարզ համոզմունքից՝ յուրաքանչյուր ոք ունի տան իրավունք։

Մենք գիտենք, որ պատերազմները, բռնությունը, հալածանքներն ու տեղահանությունը կարող են մարդուն զրկել հողից, ունեցվածքից, սովորական կյանքից և վերադառնալու հնարավորությունից։ Բայց տան ֆիզիկական ոչնչացումից կամ կորստից հետո կա մեկ այլ վտանգ՝ դրա մասին հիշողության անհետացումը։

Սկզբում մարդը կորցնում է տունը։ Հետո նրա պատմությունը վերածվում է թվի։ Այնուհետև այդ թիվն անհետանում է լուրերից։ Եվ մի օր կարող է թվալ, թե այդ տունը, փողոցը, գյուղը, այդ կյանքը երբեք գոյություն չեն ունեցել։

«ՏՈՆ» հիմնադրամը գոյություն ունի, որպեսզի դա տեղի չունենա։

03 / 13

Որտեղից ենք սկսում

«ՏՈՆ» հիմնադրամի համար այս առաքելությունն ունի մարդկային և պատմական հստակ չափում։ Մեր աշխատանքի հիմնական ուղղություններից մեկը իրենց տներն ու այն հողը հարկադրաբար լքած արցախահայերի հիշողության պահպանումն է, որտեղ նրանց ընտանիքները ապրել են սերունդներով։

Մարդկանց տեղահանության մասին խոսքերի հետևում վերացական տարածքներ չեն։ Դրանց հետևում իրական տներ են։ Ընտանիքներ։ Անուններ։ Լուսանկարներ։ Գերեզմանոցներ։ Եկեղեցիներ։ Դպրոցներ։ Այգիներ։ Փողոցներ։ Մարդկային կյանքեր։

«ՏՈՆ» հիմնադրամը կօգնի պահպանել այդ վկայությունները և հնարավորություն տալ, որ դրանք լսելի լինեն մեկ երկրի, մեկ ժողովրդի և մեկ սերնդի սահմաններից դուրս։

Սակայն մեր առաքելությունը չի ավարտվում Արցախով։ Որովհետև տան իրավունքը ազգություն չունի։ Տունը թողնել հարկադրված մարդու ցավը հասկանալի է՝ անկախ նրա լեզվից, ազգային պատկանելությունից կամ աշխարհի այն վայրից, որտեղ մնացել է նրա տունը։

Մենք սկսում ենք մեզ հատկապես հարազատ և ծանոթ պատմությունից, որպեսզի խոսենք բոլորին պատկանող սկզբունքի մասին՝ յուրաքանչյուր ոք ունի տան իրավունք։

04 / 13

Մեր լեզուն արվեստն է

«ՏՈՆ» հիմնադրամը չի ստեղծվում՝ մարդկային ողբերգությունների մասին հայտարարություններ տարածող հերթական կազմակերպությունը դառնալու համար։ Մենք հավատում ենք մեկ այլ ուժի՝ արվեստի ուժին։

Քաղաքական վեճը կարող է բաժանել մարդկանց։ Վիճակագրությունը կարող է ողբերգությունը վերացական դարձնել։ Լրատվական նյութը տևում է մի քանի րոպե։ Բայց մեկ ֆիլմը կարող է մարդկային պատմությունը պահպանել սերունդների համար։ Մեկ լուսանկարը կարող է դեմք վերադարձնել վիճակագրական թվի վերածված մարդուն։ Մեկ գիրքը կարող է թույլ տալ լսել այն մարդու ձայնը, որին երբեք չես հանդիպել։

Գեղանկարչությունը, երաժշտությունը, թատրոնը և փաստագրական վկայությունը կարող են անցնել այն սահմանները, որոնք քաղաքականությունն ու դիվանագիտությունը միշտ չէ, որ կարողանում են անցնել։

Այդ պատճառով «ՏՈՆ» հիմնադրամը կաջակցի ռեժիսորներին, սցենարիստներին, նկարիչներին, լուսանկարիչներին, գրողներին, երաժիշտներին, դերասաններին, վավերագրողներին, հետազոտողներին, համադրողներին և մշակույթի այլ գործիչներին, որոնք խոսում են տան, հիշողության, տեղահանության, մարդկային արժանապատվության և սեփական վայրին պատկանելու իրավունքի մասին։

Մենք ուզում ենք օգնել ոչ միայն ստեղծել գործեր, այլև ապահովել, որ դրանք տեսնեն ու լսեն՝ կինոփառատոներում, թանգարաններում, պատկերասրահներում, հրատարակչություններում, համալսարաններում, բեմերում, միջազգային մշակութային հարթակներում և այնտեղ, որտեղ մեկ մարդու պատմությունը կարող է փոխել մեկ ուրիշի վերաբերմունքը։

05 / 13

Մենք պահպանում ենք ոչ միայն ողբերգությունը

«ՏՈՆ» հիմնադրամը չպետք է դառնա միայն ցավի արխիվ։ Սա սկզբունքային հարց է։

Տունը կորցրած մարդը միայն զոհ չէ։ Մինչ տեղահանությունը կյանք կար։ Կային հարսանիքներ և ծննդյան օրեր։ Երաժշտություն։ Ընտանեկան ավանդույթներ։ Արհեստներ։ Մանկական խաղեր։ Առաջին սիրահարություններ։ Զվարճալի պատմություններ։ Հարևաններ։ Սովորական մարդկային կյանք։

Եվ հենց այդ կյանքն է պետք պահպանել։ Որովհետև ժողովրդի հիշողությունը միայն նրա տառապանքի հիշողությունը չէ։ Դա նաև հիշողությունն է այն մասին, թե ինչպես էր նա ապրում։

«ՏՈՆ» հիմնադրամը կպաշտպանի մարդու իրավունքը աշխարհին ներկայանալու ոչ միայն իր ողբերգության հանգամանքներով, այլև իր կյանքի, մշակույթի և անհատականության ամբողջությամբ։

06 / 13

Հիշողությունը՝ որպես վերադարձի ձև

Մենք հասկանում ենք՝ արվեստը չի կարող մարդուն վերադարձնել այն դռան բանալին, որն այլևս չկա։ Ֆիլմը չի կարող վերականգնել ավերված փողոցը։ Նկարը չի կարող վերադարձնել մանկությունը։ Գիրքը չի կարող չեղարկել տեղահանությունը։

Բայց մշակույթը կարող է անել մեկ այլ բան։ Այն կարող է թույլ չտալ, որ հիշողությունն անհետանա։ Կարող է պահպանել վայրի անունը։ Մարդու դեմքը։ Նրա ձայնը։ Նրա պատմությունը։

Այն կարող է երեխաներին փոխանցել ծնողների հիշողությունը, իսկ հաջորդ սերնդին՝ նախորդի վկայությունը։

Եվ այդ պատճառով «ՏՈՆ» հիմնադրամի համար հիշողության պահպանումը պարզապես հայացք չէ դեպի անցյալ։ Դա անհետացմանը դիմադրելու ձև է։

07 / 13

Մարդն ամենից առաջ

Մենք չենք ուզում, որ մարդիկ, որոնց նվիրված է մեր գործունեությունը, դառնան գաղափարախոսության, քաղաքականության կամ բարեգործական գովազդի գործիք։

Մեզ համար ցանկացած պատմական բնորոշումից առաջ մարդն է։ Ոչ թե «փախստական»։ Ոչ թե «տեղահանված անձ»։ Ոչ թե «տուժած»։ Ոչ թե հաշվետվության թիվ։ Մարդ։

Նա անուն ունի։ Նա կյանք է ունեցել մինչև ողբերգությունը։ Նա արժանապատվություն ունի նաև դրանից հետո։ Եվ նա պետք է իրավունք ունենա ինքնուրույն պատմելու իր պատմությունը։

Այդ պատճառով «ՏՈՆ» հիմնադրամը կձգտի աջակցել այն նախագծերին, որոնք չեն շահագործում մարդկային ցավը, այլ դրան մոտենում են պատասխանատվությամբ։ Մենք կպաշտպանենք այն մարդկանց արժանապատվությունը, որոնց պատմությունները դառնում են արվեստի մաս։

Որովհետև առանց արժանապատվության հիշողությունը վերածվում է շահագործման։

08 / 13

Անկախություն

«ՏՈՆ» հիմնադրամը պետք է ազատ լինի։ Ազատ՝ քաղաքական կուսակցություններից։ Ազատ՝ պետական շահերից։ Ազատ՝ ֆինանսավորման դիմաց պատմական հիշողությունը փոխելու պահանջից։ Ազատ՝ հովանավորների ճնշումից աջակցվող գործերի գեղարվեստական բովանդակության վրա։

Մենք կարող ենք համագործակցել պետությունների, միջազգային կազմակերպությունների, թանգարանների, փառատոների, համալսարանների, ընկերությունների, բարերարների և անհատների հետ։ Բայց համագործակցությունը չպետք է նշանակի կախվածություն։

Հիմնադրամը պետք է կարողանա «ոչ» ասել նույնիսկ խոշոր նվիրատուին, եթե նրա օգնության գինը մեր սկզբունքներից հրաժարվելն է։

Մեր հեղինակությունը պետք է հիմնվի ոչ թե բյուջեի չափի, այլ վստահության վրա։

09 / 13

Մեր միջոցները

«ՏՈՆ» հիմնադրամին վստահված յուրաքանչյուր գումար պատասխանատվություն է։ Այդ պատճառով թափանցիկությունը մեզ համար վարչական պարտականություն չէ։ Այն մեր էթիկայի մի մասն է։

Մենք պետք է կարողանանք բացատրել՝ ով է ֆինանսավորում «ՏՈՆ» հիմնադրամը, ուր են ուղղվում միջոցները, ինչու է ընտրվել տվյալ նախագիծը, ով է որոշում կայացնում և ինչ արդյունք է ձեռք բերվել։

Մենք չենք ուզում հաջողությունը չափել անցկացված միջոցառումների կամ հրապարակված հաշվետվությունների քանակով։

Գլխավոր հարցը պետք է մնա պարզ՝ ի՞նչ է պահպանվել մեր օգնության շնորհիվ, ինչը առանց դրա կարող էր անհետանալ։

10 / 13

Մեր ընտրությունը

«ՏՈՆ» հիմնադրամը չի փնտրելու միայն ամենահայտնի անուններին։ Մենք փնտրելու ենք պատմություններ, որոնք անհրաժեշտ է պատմել։

Երբեմն դա կլինի հայտնի ռեժիսոր։ Երբեմն՝ երիտասարդ վավերագրող իր առաջին տեսախցիկով։ Երբեմն՝ նկարիչ։ Երբեմն՝ գրող։ Երբեմն՝ մարդ, ով տասնամյակներ շարունակ ընտանեկան ալբոմում պահել է իր գյուղի լուսանկարները՝ երբեք իրեն պատմության պահապան չհամարելով։

Մենք ուզում ենք ստեղծել մի տարածք, որտեղ տաղանդը հանդիպում է հիշողությանը, իսկ հիշողությունը հնարավորություն է ստանում արվեստի գործ դառնալու։

«ԴՈՄ» հիմնադրամի աջակցությամբ ստեղծված ամեն գործ պարտավոր չէ խոսել նույն ձայնով։ Ընդհակառակը։ Արվեստը դադարում է արվեստ լինելուց, երբ հիմնադրամը նախապես թելադրում է հեղինակին եզրակացությունը։

Մենք կարող ենք սահմանել արժեքներ, բայց չպետք է հեղինակի փոխարեն գրենք նրա ստեղծագործությունը։

11 / 13

Արցախից՝ աշխարհ

«ՏՈՆ» հիմնադրամը կրում է հայկական հիշողություն։ Մենք չենք պատրաստվում դա թաքցնել։

Հայկական հավերժության նշանը «ՏՈՆ» հիմնադրամի հենց անվան մեջ է ոչ թե որպես զարդ։ Այն նշանակում է շարունակություն։ Հիշողություն։ Սերունդների կապ։ Կյանք, որը շարունակվում է կորստից հետո։

Բայց հենց այդ պատճառով «ՏՈՆ» հիմնադրամը կարող է խոսել աշխարհի հետ։ Մենք ուզում ենք, որ իր տունը կորցրած արցախահայի պատմությունը հասկանալի լինի այն մարդուն, ով երբեք չի եղել Կովկասում։

Որպեսզի այդ պատմության միջոցով նա հիշի մեկ այլ ընտանիք։ Մեկ այլ ժողովուրդ։ Մեկ այլ պատերազմ։ Մեկ այլ թողնված բանալի։

Եվ հասկանա գլխավորը՝ տան իրավունքը չի կարող պատկանել ոմանց և չպատկանել մյուսներին։ Եթե մենք այդ իրավունքը պահանջում ենք մեզ համար, պարտավոր ենք այն ճանաչել նաև ուրիշի համար։

Սրանում է «ՏՈՆ» հիմնադրամի համամարդկային նշանակությունը։

12 / 13

Ինչ ենք ուզում թողնել մեզանից հետո

Գուցե մի օր «ՏՈՆ» հիմնադրամը օգնի ստեղծել ֆիլմ, որը կտեսնեն միլիոնավոր մարդիկ։ Գուցե պահպանի մարդկային վկայությունների մի քանի հարյուր ժամ։ Հրատարակի գիրք։ Կազմակերպի ցուցահանդես։ Թարգմանի ստեղծագործություն մեկ այլ լեզվով։ Օգնի երիտասարդ ռեժիսորին ավարտել առաջին ֆիլմը։ Վերադարձնի մոռացված վայրի անունը։ Պահպանի այլևս գոյություն չունեցող տան լուսանկարը։

Այս ամենից ոչ բոլորը մեծ արձագանք կստանան։ Ոչ բոլորը կհայտնվեն լուրերում։ Եվ ոչ ամեն ինչ կարելի է չափել թվերով։

Բայց եթե երկար տարիներ անց մարդը կարողանա տեսնել իր նախապապի դեմքը, լսել տատիկի ձայնը, իմանալ իր ընտանիքի գյուղի անունը կամ ֆիլմ դիտելով առաջին անգամ հասկանալ, թե ինչ է ապրել իրեն բոլորովին անծանոթ ժողովուրդը, ուրեմն մեր աշխատանքն իմաստ է ունեցել։

13 / 13

Մեր խոստումը

Մենք չենք կարող խոստանալ յուրաքանչյուրին վերադարձնել կորցրած տունը։ Չենք կարող վերադարձնել անցյալը։ Չենք կարող չեղարկել արդեն տեղի ունեցածը։

Բայց կարող ենք խոստանալ մեկ այլ բան։ Թույլ չտալ, որ մարդն անհետանա իր տան հետ միասին։ Պահպանել հիշողությունը։ Աջակցել նրանց, ովքեր հիշողությունը վերածում են արվեստի։ Ձայն տալ այն պատմություններին, որոնք դժվարությամբ են լսելի դառնում։ Պաշտպանել մարդու արժանապատվությունը՝ անկախ նրա ծագումից։

Եվ աշխարհին հիշեցնել այն պարզ ճշմարտությունը, որը դարձավ «ՏՈՆ» հիմնադրամի հիմքը՝ ՅՈՒՐԱՔԱՆՉՅՈՒՐ ՈՔ ՈՒՆԻ ՏԱՆ ԻՐԱՎՈՒՆՔ։

Որովհետև տունն ավելին է, քան պարզապես վայր։ Տունը հիշողություն է։ Տունը պատկանելություն է։ Տունը արժանապատվություն է։ Տունը մարդու մի մասն է։

Տունը կարելի է կորցնել։ Մարդուն՝ ոչ։